काठमाडौं। लामो समयदेखि सुस्त रहेको घरजग्गा कारोबार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा उल्लेख्य रूपमा बढेसँगै यसबाट सरकारलाई प्राप्त हुने राजस्वमा पनि ठूलो वृद्धि भएको छ।
घरजग्गा कारोबारको मूल्य र क्षेत्रफल बढ्दा रजिस्ट्रेसन शुल्क, सेवा शुल्क तथा पुँजीगत लाभकरमा उल्लेख्य वृद्धि भएको नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाएको छ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार आव २०८२/८३ को चौथो त्रैमासमा घरजग्गा कारोबारबाट संकलित कुल राजस्व ४८.२६ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो राजस्व २३.४५ प्रतिशतले मात्र बढेको थियो।
घरजग्गा बिक्रीबाट हुने नाफामा लाग्ने पुँजीगत लाभकर पनि ६३.२२ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आवको चौथो त्रैमासमा पुँजीगत लाभकर २९.९८ प्रतिशतले बढेको थियो। कारोबारमा आएको वृद्धिसँगै घरजग्गाको मूल्य बढ्नु र उच्च मूल्यांकन भएका सहरी क्षेत्रमा कारोबार विस्तार हुनु लाभकर बढ्नुको प्रमुख कारण देखिएको छ।
७ खर्ब २० अर्बको कारोबार
आव २०८२/८३ मा देशभर घरजग्गाको कुल कारोबार रकम ७ खर्ब २० अर्ब ८६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा यस्तो कारोबार ३ खर्ब ८६ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ थियो। अर्थात् एक वर्षमा घरजग्गा कारोबार रकम करिब ८७ प्रतिशतले बढेको हो।
चौथो त्रैमासमा मात्रै २ खर्ब ७५ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ बराबरको घरजग्गा कारोबार भएको छ। वर्षको अन्तिम त्रैमासमा कारोबार उच्च हुनुका साथै समग्र वर्षमै कारोबार रकम उल्लेख्य रूपमा बढेपछि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव सरकारी राजस्वमा परेको हो।
कारोबारको प्रकृति हेर्दा राजीनामा लिखतको संख्या पनि बढेको छ। चौथो त्रैमासमा राजीनामा कारोबार २२.८८ प्रतिशतले बढेको छ। घरजग्गा किनबेचमा राजीनामा लिखतको संख्या बढ्दा मालपोत कार्यालयबाट संकलन हुने रजिस्ट्रेसन शुल्क तथा सेवा शुल्क पनि बढेको हो।
कारोबारको क्षेत्रफल पनि बढ्यो
घरजग्गाको कारोबार रकमसँगै कारोबार भएको क्षेत्रफलमा समेत वृद्धि भएको छ। चौथो त्रैमासमा कारोबार भएको कुल क्षेत्रफल १५.४१ प्रतिशतले बढेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ।
कारोबारको क्षेत्रफल बढ्नुका साथै सहरी तथा उच्च मूल्यांकन भएका क्षेत्रमा किनबेच बढ्दा कारोबार रकम तुलनात्मक रूपमा अझ धेरै बढेको देखिन्छ। यसले कारोबार शुल्कसँगै बिक्रीबाट हुने नाफामा आधारित पुँजीगत लाभकरमा समेत वृद्धि गराएको हो।
बागमतीमा सबैभन्दा ठूलो उछाल
प्रदेशगत रूपमा हेर्दा घरजग्गा कारोबारको विस्तारमा बागमती प्रदेश अगाडि देखिएको छ। बागमतीमा घरजग्गा कारोबारको मूल्य १७५.३३ प्रतिशतले बढेको छ। त्यहाँ राजीनामा कारोबार संख्या ६९.३८ प्रतिशत र कारोबार भएको क्षेत्रफल ५०.२४ प्रतिशतले बढेको छ।
काठमाडौं उपत्यकाका सहरी क्षेत्रमा कारोबार बढ्दा बागमतीको समग्र कारोबार मूल्य उच्च दरले बढेको हो। काठमाडौं महानगरपालिकामा मात्रै घरजग्गा कारोबार मूल्य २१७.४० प्रतिशतले बढेको छ। त्यहाँ कारोबार भएको क्षेत्रफलसमेत २०८.२२ प्रतिशतले बढेको तथ्यांकले देखाउँछ।
त्यस्तै, बागमतीकै हेटौंडामा घरजग्गा कारोबार मूल्य १८६.८० प्रतिशत र कारोबार भएको क्षेत्रफल १०४.१६ प्रतिशतले बढेको छ। यसले काठमाडौं उपत्यकासँगै अन्य प्रमुख सहरी क्षेत्रमा समेत घरजग्गा बजार चलायमान भएको संकेत गरेको छ।
मधेशमा भने कारोबार सुस्त
बागमतीमा घरजग्गा कारोबारमा तीव्र वृद्धि हुँदा मधेश प्रदेशमा भने कारोबारको संख्या र क्षेत्रफल घटेको छ। मधेशमा राजीनामा कारोबार ३.४४ प्रतिशतले र कारोबार भएको क्षेत्रफल ६.१९ प्रतिशतले घटेको छ।
यद्यपि, कारोबार मूल्य भने ३१.९८ प्रतिशतले बढेको छ। कारोबार संख्या र क्षेत्रफल घटे पनि कारोबार भएका सम्पत्तिको मूल्य उच्च भएकाले राजस्वमा ठूलो नकारात्मक प्रभाव पर्न नदिएको देखिन्छ।
बैंक कर्जा बढेपछि कारोबारलाई थप टेवा
घरजग्गा बजार चलायमान हुनुमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्रवाह हुने कर्जाको अवस्थाले पनि भूमिका खेलेको देखिन्छ। आव २०८२/८३ मा आवासीय घरजग्गासहित यस क्षेत्रमा बैंक कर्जा ६.९३ प्रतिशतले बढेको छ।
कर्जा प्रवाह सहज हुँदा घरजग्गा खरिदका लागि वित्तीय स्रोत उपलब्ध भएको र त्यसले किनबेच बढाउन सहयोग गरेको देखिन्छ। कारोबार बढ्दा रजिस्ट्रेसन दस्तुर तथा पुँजीगत लाभकरमार्फत सरकारको राजस्व पनि बढेको हो।
घरजग्गा कारोबार, बैंक कर्जा र सरकारी राजस्वमा आएको वृद्धिले लामो समयदेखि सुस्त रहेको घरजग्गा बजारमा आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा सुधार आएको संकेत गरेको छ। यद्यपि, कारोबारमा आएको यस्तो उछाल दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा आगामी महिनाको कारोबार र कर्जा प्रवाहले निर्धारण गर्नेछ।
