काठमाडौं । सरकारले चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट नागरिकले सहजै बुझ्न सक्ने गरी ‘नागरिक बजेट’ सार्वजनिक गरेको छ। अर्थ मन्त्रालयले असोज २४ गते सार्वजनिक गरेको पुस्तिकामा बजेटका प्राथमिकता, करसम्बन्धी व्यवस्था, राजस्वका स्रोत, सरकारी खर्च र विकास कार्यक्रमलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरेको छ।
‘हाम्रो कर, हाम्रै बजेट, हाम्रै भविष्य’ भन्ने नारासहित सार्वजनिक गरिएको नागरिक बजेट नयाँ बजेट भने होइन। गत जेठ १५ गते सार्वजनिक भएको चालु आर्थिक वर्षको बजेटलाई सर्वसाधारणले बुझ्न सक्ने गरी तयार पारिएको विवरण हो।
अर्थ मन्त्रालयका अनुसार नागरिक बजेटको उद्देश्य राज्यको आम्दानी र खर्चको विवरणलाई पारदर्शी बनाउनु तथा बजेटप्रति नागरिकको चासो र बुझाइ बढाउनु हो।
करका व्यवस्थालाई सरल भाषामा प्रस्तुत
नागरिक बजेटमा चालु आर्थिक वर्षको बजेटमार्फत गरिएका करसम्बन्धी परिवर्तनलाई पनि समेटिएको छ। व्यक्तिगत आयकरको छुट सीमामा गरिएको वृद्धि, करका दरमा भएका परिवर्तन, उद्योगले प्रयोग गर्ने कच्चा पदार्थको भन्सार दरमा गरिएको कटौती तथा ६० प्रकारका वस्तुमा अन्तःशुल्क हटाइएको विषयलाई पुस्तिकामा उल्लेख गरिएको छ।
करसम्बन्धी व्यवस्थालाई सरल भाषामा प्रस्तुत गर्दा करदाताले आफूले तिर्नुपर्ने कर, पाउने छुट र व्यवसायमा पर्ने प्रभाव बुझ्न सहज हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
कुन तहको सरकारले कुन कर उठाउँछ?
नेपालको संघीय संरचनाअनुसार संघ, प्रदेश र स्थानीय तहले उठाउन पाउने कर तथा राजस्व बाँडफाँटको व्यवस्थालाई पनि नागरिक बजेटमा समेटिएको छ।
सरकारका विभिन्न तहबीच राजस्व बाँड्ने र अनुदान उपलब्ध गराउने प्रक्रियाबारे जानकारी दिइएको छ। यसले नागरिकलाई आफूले तिरेको कर कुन तहको सरकारको आम्दानीमा जान्छ र सरकारबीच स्रोत कसरी बाँडिन्छ भन्ने बुझ्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
सरकारले कहाँ खर्च गर्छ?
नागरिक बजेटमा मन्त्रालय तथा सरकारी निकायअनुसार बजेट विनियोजन र खर्चका क्षेत्र प्रस्तुत गरिएको छ। सडक, खानेपानी, ऊर्जा, सिँचाइ, कृषि, शिक्षा, खेलकुद, वन तथा वातावरणलगायत क्षेत्रका कार्यक्रमलाई सूची र तालिकामार्फत देखाइएको छ।
बजेटलाई लैङ्गिक समानता, जलवायु परिवर्तन र दिगो विकास लक्ष्यका आधारमा पनि प्रस्तुत गरिएको छ। सामाजिक सुरक्षाअन्तर्गत विभिन्न समूहले पाउने सुविधा तथा किसान, विद्यार्थी, महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, श्रमिक, विपन्न नागरिक, करदाता र उद्यमीका लागि गरिएका व्यवस्थाबारे जानकारी दिइएको छ।
बजेट निर्माण प्रक्रियाबारे पनि जानकारी
नागरिक बजेटमा बजेट निर्माणदेखि कार्यान्वयन, अनुगमन, लेखाङ्कन, प्रतिवेदन र लेखापरीक्षणसम्मका चरण समेटिएका छन्। बजेट निर्माणका विभिन्न चरणमा सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी र समयसीमाबारे पनि उल्लेख गरिएको छ।
त्यस्तै, आगामी बजेटमा योजना समावेश गराउने प्रक्रिया, बजेटसँग सम्बन्धित प्राविधिक शब्दको अर्थ तथा थप जानकारीका लागि आवश्यक सम्पर्क र दस्ताबेजका लिङ्कसमेत उपलब्ध गराइएको छ।
करदाताका लागि किन महत्त्वपूर्ण?
सरकारको बजेट केवल आम्दानी र खर्चको विवरण होइन। नागरिकले तिरेको कर कहाँबाट उठ्छ, कुन क्षेत्रमा खर्च हुन्छ र त्यसबाट नागरिकले के सुविधा पाउँछन् भन्ने जानकारी पनि सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
नागरिक बजेटले यी विषय बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ। तर बजेटलाई पारदर्शी बनाउने प्रयासको प्रभावकारिता त्यसमा प्रकाशित विवरण नागरिकले बुझ्न सक्ने हुनुका साथै बजेट कार्यान्वयन, वास्तविक खर्च र प्राप्त उपलब्धिको जानकारी नियमित रूपमा सार्वजनिक गरिन्छ कि गरिँदैन भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ।
त्यसैले नागरिक बजेटको उपयोगिता पुस्तिका प्रकाशनमा मात्र सीमित नभई यसले नागरिकलाई कर र सार्वजनिक खर्चबारे प्रश्न गर्न, सरकारी कामको अनुगमन गर्न तथा राज्यलाई जवाफदेही बनाउन कति सहयोग गर्छ भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ।
